Bài này không nêu tên thuốc hay liều lượng cụ thể — đó là việc của bác sĩ kê đơn cho từng người.
Vì sao tên nhóm gây hiểu lầm
- Tên phản ánh chỉ định đầu tiên được phát hiện
- Không phản ánh toàn bộ công dụng
- Nhiều thuốc có nhiều chỉ định
- Người bệnh dễ nghĩ mình bị chẩn đoán sai
- Hỏi bác sĩ vì sao chọn thuốc đó
Được kê thuốc chống trầm cảm không có nghĩa là bác sĩ nghĩ mình bị trầm cảm.
Nhóm chống trầm cảm
- Dùng cho trầm cảm và nhiều rối loạn lo âu
- Cũng dùng trong một số tình trạng khác
- Có nhiều phân nhóm với cơ chế khác nhau
- Cần vài tuần mới có tác dụng rõ
- Không gây nghiện theo nghĩa thông thường
Đây là nhóm có phạm vi chỉ định rộng nhất trong các thuốc hướng thần.
Nhóm chống loạn thần
- Dùng cho loạn thần và tâm thần phân liệt
- Cũng dùng trong rối loạn lưỡng cực
- Chia thành thế hệ cũ và thế hệ mới
- Khác nhau về hồ sơ tác dụng phụ
- Có dạng uống và dạng tiêm kéo dài
Sự khác biệt chính giữa các thuốc trong nhóm này nằm ở tác dụng phụ.
Nhóm ổn định khí sắc
- Dùng chủ yếu trong rối loạn lưỡng cực
- Phòng các đợt khí sắc mới
- Một số cần theo dõi nồng độ trong máu
- Một số vốn là thuốc chống động kinh
- Cần dùng duy trì lâu dài
Đây là nhóm mà việc theo dõi xét nghiệm định kỳ thường là bắt buộc.
Nhóm an thần giải lo âu
- Tác dụng nhanh
- Gây lệ thuộc khi dùng kéo dài
- Thường chỉ dùng ngắn hạn
- Không tự mua và không tự tăng liều
- Không ngừng đột ngột nếu đã dùng lâu
Chính tác dụng nhanh làm nhóm này dễ bị lạm dụng.
Thuốc hỗ trợ giấc ngủ
- Thường chỉ dùng ngắn hạn
- Không giải quyết nguyên nhân gốc
- Có thể gây lệ thuộc
- Trị liệu cho mất ngủ hiệu quả hơn về lâu dài
- Hỏi bác sĩ về các lựa chọn không thuốc
Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ có hiệu quả bền hơn thuốc ngủ.
Các nhóm khác
- Thuốc dùng trong rối loạn tăng động giảm chú ý
- Thuốc hỗ trợ cai nghiện
- Thuốc cho sa sút trí tuệ
- Mỗi nhóm có chỉ định riêng
- Đều cần kê đơn và theo dõi
Phạm vi thuốc hướng thần rộng hơn nhiều so với hình dung thông thường.
Bác sĩ chọn thuốc dựa trên gì
- Chẩn đoán và triệu chứng nổi bật
- Bệnh cơ thể kèm theo
- Các thuốc khác đang dùng
- Tiền sử đáp ứng của bản thân và người thân
- Hồ sơ tác dụng phụ phù hợp với người bệnh
Cùng một chẩn đoán nhưng hai người có thể được kê hai thuốc khác nhau vì lý do chính đáng.
Về tiền sử đáp ứng gia đình
- Người thân đáp ứng tốt với thuốc nào là thông tin hữu ích
- Có thể gợi ý lựa chọn
- Nên kể với bác sĩ nếu biết
- Không phải yếu tố quyết định
- Nhưng là dữ liệu đáng cân nhắc
Đây là thông tin ít người nghĩ tới việc kể mà lại có giá trị thực tế.
Dạng bào chế
- Viên uống hàng ngày
- Dạng giải phóng chậm
- Dạng tiêm tác dụng kéo dài
- Dạng tan trong miệng
- Lựa chọn tuỳ nhu cầu và khả năng tuân thủ
Dạng bào chế phù hợp có thể giải quyết vấn đề quên liều.
Thuốc gốc và thuốc biệt dược
- Cùng hoạt chất thì thường tương đương
- Có thể khác về tá dược và hình dạng viên
- Một số người nhạy cảm với việc đổi
- Báo bác sĩ nếu thấy khác sau khi đổi
- Hỏi dược sĩ khi nhận thuốc trông khác
Viên thuốc trông khác lần trước là điều nên hỏi dược sĩ chứ không tự lo.
Những gì cần hỏi khi được kê thuốc
- Thuốc này dùng để làm gì
- Bao lâu thì có tác dụng
- Tác dụng phụ thường gặp là gì
- Cần tránh gì khi dùng
- Dự kiến dùng trong bao lâu
- Làm gì khi quên liều
Câu hỏi về việc quên liều thường bị bỏ qua mà lại rất thực tế.
Vai trò của dược sĩ
- Giải thích cách dùng thuốc
- Kiểm tra tương tác với thuốc khác
- Tư vấn về tác dụng phụ
- Trả lời khi không gặp được bác sĩ
- Là nguồn thông tin dễ tiếp cận
Dược sĩ tra được tương tác thuốc nhanh và đó là việc họ làm hàng ngày.
Giữ danh sách thuốc của mình
- Ghi tên thuốc và cách dùng
- Chụp ảnh hộp thuốc
- Mang theo khi đi khám bất cứ chuyên khoa nào
- Cập nhật khi có thay đổi
- Rất quan trọng khi cấp cứu
Một ảnh chụp các hộp thuốc trong điện thoại giải quyết được rất nhiều tình huống.
Cách nghĩ thực tế
- Tên nhóm thuốc không phản ánh hết công dụng
- Thuốc chống trầm cảm là lựa chọn hàng đầu cho nhiều rối loạn lo âu
- Nhóm an thần gây lệ thuộc và chỉ dùng ngắn hạn
- Bác sĩ chọn thuốc dựa trên nhiều yếu tố cá nhân
- Dược sĩ là nguồn tư vấn dễ tiếp cận về thuốc
Nội dung này mang tính thông tin chung và không nêu liều lượng; mọi chỉ định phải do bác sĩ đưa ra.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu nhóm thuốc hướng thần chính?
Thường được chia thành các nhóm lớn gồm chống trầm cảm, chống loạn thần, ổn định khí sắc, nhóm an thần giải lo âu và một số nhóm khác. Mỗi nhóm có nhiều loại thuốc.
Vì sao thuốc chống trầm cảm lại dùng cho lo âu?
Vì tên nhóm phản ánh chỉ định đầu tiên chứ không phải toàn bộ công dụng. Nhiều thuốc trong nhóm này là lựa chọn hàng đầu cho các rối loạn lo âu.
Thuốc chống loạn thần chỉ dùng cho loạn thần à?
Không. Một số thuốc trong nhóm này còn được dùng trong rối loạn lưỡng cực và một số tình huống khác theo chỉ định của bác sĩ.
Có thể tự tra thuốc rồi xin bác sĩ kê không?
Tìm hiểu để hỏi cho tốt thì có ích, nhưng việc chọn thuốc phụ thuộc nhiều yếu tố như bệnh kèm, thuốc đang dùng và tiền sử đáp ứng. Đây là quyết định của bác sĩ.