Dấu hiệu sớm và vì sao can thiệp sớm quan trọng

Trong rất ít lĩnh vực y tế mà thời gian chờ đợi lại ảnh hưởng tới kết cục rõ như ở đây.

Giai đoạn báo trước

• Thường kéo dài nhiều tháng tới vài năm
• Triệu chứng mơ hồ và không đặc hiệu
• Thay đổi dần dần chứ không đột ngột
• Dễ bị cho là tính cách hoặc tuổi mới lớn
• Đây là giai đoạn can thiệp có giá trị nhất

Thay đổi diễn ra chậm khiến người trong nhà quen dần và không nhận ra.

Thay đổi về xã hội

• Rút lui khỏi bạn bè
• Ít ra khỏi phòng
• Bỏ các hoạt động trước đây yêu thích
• Ngại tiếp xúc với người khác
• Là thay đổi thường được nhận ra đầu tiên

Sự rút lui khỏi các mối quan hệ thường là dấu hiệu xuất hiện sớm nhất.

Thay đổi về chức năng

• Sa sút học tập hoặc công việc
• Khó tập trung
• Bỏ bê vệ sinh cá nhân
• Không hoàn thành việc quen thuộc
• Thay đổi rõ so với chính người đó trước đây

Điểm số tụt đột ngột ở một học sinh vốn học tốt là dấu hiệu đáng chú ý.

Thay đổi về suy nghĩ

• Nghi ngờ người khác bất thường
• Cảm giác bị theo dõi hoặc nói xấu
• Quan tâm bất thường tới các chủ đề kỳ lạ
• Nói những điều khó hiểu
• Cảm giác mọi thứ xung quanh có ý nghĩa đặc biệt

Cảm giác rằng các sự kiện ngẫu nhiên đang nói về mình là dấu hiệu quan trọng.

Thay đổi về tri giác

• Cảm giác nghe thấy tiếng động không rõ nguồn
• Nhìn thấy bóng hoặc chuyển động ở khoé mắt
• Mọi thứ trông khác lạ
• Cảm giác không thật
• Ở giai đoạn sớm thì còn mơ hồ

Ở giai đoạn này người bệnh thường còn tự hỏi liệu điều mình cảm nhận có thật không.

Thay đổi về giấc ngủ

• Đảo lộn giờ ngủ
• Thức đêm ngủ ngày
• Mất ngủ kéo dài
• Thường đi cùng các thay đổi khác
• Là dấu hiệu dễ quan sát

Giấc ngủ đảo lộn là thứ người trong nhà thấy rõ nhất.

Vì sao khó nhận ra

• Giống thay đổi bình thường của tuổi trẻ
• Giống trầm cảm
• Người bệnh thường không nói ra
• Hoặc không nhận ra
• Thay đổi diễn ra chậm nên người quanh quen dần

Không ai nhận ra một thay đổi diễn ra trong hai năm nếu nhìn từng ngày.

Vì sao can thiệp sớm quan trọng

• Thời gian không điều trị càng dài thì kết cục càng kém
• Càng khó hồi phục chức năng
• Ảnh hưởng tới học tập và công việc lâu dài
• Điều trị sớm thường cần liều thấp hơn
• Đây là điều được ghi nhận nhất quán

Mỗi tháng chậm trễ đều tính vào kết quả nhiều năm sau.

Các chương trình can thiệp sớm

• Một số nơi có chương trình chuyên cho đợt đầu
• Kết hợp thuốc, trị liệu và hỗ trợ xã hội
• Hỗ trợ cả gia đình
• Giúp duy trì học tập và công việc
• Hỏi cơ sở y tế địa phương

Các chương trình này được thiết kế riêng cho giai đoạn quan trọng nhất của bệnh.

Gia đình nên làm gì

• Ghi lại các thay đổi quan sát được
• Ghi mốc thời gian bắt đầu
• Đưa đi khám chuyên khoa sớm
• Tránh tranh cãi về việc có bệnh hay không
• Tập trung vào việc đi khám

Ghi lại quan sát cụ thể hữu ích hơn nhiều so với mô tả chung chung khi đi khám.

Cách đề nghị đi khám

• Tập trung vào điều người bệnh thấy khó chịu
• Ví dụ mất ngủ hoặc căng thẳng
• Không bắt đầu bằng từ tâm thần
• Đề nghị đi cùng
• Chọn lúc bình tĩnh để nói

Đề nghị đi khám vì mất ngủ dễ được chấp nhận hơn nhiều.

Khi người bệnh từ chối

• Không ép buộc trừ tình huống nguy hiểm
• Giữ liên lạc và lòng tin
• Đề nghị lại vào lúc khác
• Xin tư vấn từ chuyên khoa về cách tiếp cận
• Chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp

Giữ được lòng tin quan trọng hơn thắng một cuộc tranh luận.

Về việc dùng chất

• Một số chất làm tăng nguy cơ ở người dễ tổn thương
• Có thể khởi phát đợt sớm hơn
• Làm điều trị khó hơn
• Là chủ đề cần nói thẳng
• Không phán xét khi trao đổi

Đây là chủ đề cần được hỏi thẳng nhưng không kèm phán xét.

Yếu tố nguy cơ cần chú ý

• Tiền sử gia đình mắc bệnh tâm thần nặng
• Sang chấn tâm lý nặng
• Sử dụng chất
• Cô lập xã hội kéo dài
• Cần theo dõi kỹ hơn ở nhóm này

Gia đình có tiền sử nên chú ý hơn tới các thay đổi ở người trẻ.

Cách nghĩ thực tế

• Giai đoạn báo trước thường kéo dài nhiều tháng tới vài năm
• Rút lui khỏi các mối quan hệ là dấu hiệu sớm nhất
• Thời gian không điều trị ảnh hưởng trực tiếp tới kết cục
• Đề nghị đi khám vì triệu chứng cụ thể dễ được chấp nhận hơn
• Giữ lòng tin quan trọng hơn thắng tranh luận

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy đưa người bệnh tới chuyên khoa để được đánh giá.

Câu hỏi thường gặp