Nếu con bạn đang trong tình huống nguy hiểm, hãy đưa tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 ngay.
Phân biệt với thay đổi bình thường
- Mức thay đổi so với chính đứa trẻ trước đó
- Thời gian kéo dài nhiều tuần
- Ảnh hưởng tới học tập
- Ảnh hưởng tới quan hệ bạn bè
- Ảnh hưởng tới sinh hoạt hàng ngày
Điều đáng chú ý là sự thay đổi so với chính con chứ không so với trẻ khác.
Dấu hiệu ở trẻ nhỏ
- Thay đổi giấc ngủ và ăn uống
- Bám mẹ hoặc sợ hãi quá mức
- Đau bụng đau đầu không rõ nguyên nhân
- Thoái lui về hành vi đã bỏ
- Không muốn đi học
Trẻ nhỏ thường biểu hiện khó khăn tâm lý qua cơ thể chứ không qua lời nói.
Dấu hiệu ở thanh thiếu niên
- Cáu gắt và dễ nổi nóng
- Rút lui khỏi gia đình và bạn bè
- Sa sút học tập
- Thay đổi giấc ngủ rõ rệt
- Bỏ các hoạt động trước đây yêu thích
- Thay đổi về ăn uống và cân nặng
Cáu gắt ở tuổi này thường là biểu hiện của trầm cảm hơn là vẻ buồn bã.
Dấu hiệu cần đưa đi khám ngay
- Nói về việc muốn chết hoặc biến mất
- Tự làm đau bản thân
- Nói về cảm giác là gánh nặng
- Cho đi những thứ quý giá
- Thay đổi hành vi đột ngột và rõ rệt
Những dấu hiệu này cần được đánh giá chuyên môn ngay chứ không chờ xem có qua không.
Về hành vi tự làm đau
- Không phải luôn là ý định tự tử
- Nhưng luôn là dấu hiệu đau khổ thật
- Cần được đánh giá chuyên môn
- Không quát mắng hay phạt
- Giữ bình tĩnh và thể hiện quan tâm
Phản ứng giận dữ của cha mẹ thường khiến trẻ giấu kỹ hơn thay vì dừng lại.
Cách nói chuyện với con
- Chọn lúc ít áp lực
- Khi đi cùng xe hoặc làm việc gì đó chung
- Không đối diện trực tiếp gây căng thẳng
- Hỏi mở và lắng nghe
- Không vội khuyên nhủ
Nhiều cuộc trò chuyện quan trọng với thanh thiếu niên diễn ra khi đang làm việc khác.
Khi con không muốn nói
- Không ép
- Cho biết cánh cửa luôn mở
- Hỏi lại vào lúc khác
- Đảm bảo con có người lớn khác để nói
- Kiên trì mà không gây áp lực
Con có thể chọn nói với một người lớn khác, và điều đó vẫn là kết quả tốt.
Những điều nên tránh nói
- Con có gì đâu mà phải như vậy
- Hồi bằng tuổi con bố mẹ còn khổ hơn
- Con làm quá lên thôi
- Đừng làm bố mẹ lo
- Những câu này làm con thôi kể
Câu đừng làm bố mẹ lo dạy trẻ rằng nói ra là làm hại người khác.
Đưa con đi khám
- Giải thích trước cho con biết sẽ đi đâu
- Không đánh lừa con
- Cho con biết mục đích là để được giúp
- Cho con có tiếng nói trong việc chọn nơi khám
- Đi cùng con
Lừa con tới phòng khám làm mất lòng tin và gây khó cho mọi bước sau.
Vai trò của nhà trường
- Thầy cô có thể nhận ra thay đổi
- Có thể hỗ trợ điều chỉnh học tập
- Bàn trước với con về việc nói gì với ai
- Chỉ chia sẻ ở mức cần thiết
- Một số trường có phòng tham vấn học đường
Một thầy cô hiểu chuyện có thể tạo khác biệt lớn trong ngày học của trẻ.
Về mạng xã hội
- Có cả mặt hỗ trợ và mặt gây hại
- So sánh và bắt nạt trực tuyến là nguy cơ thật
- Một số nội dung có hại về chủ đề tự làm đau
- Bàn cùng con thay vì chỉ cấm đoán
- Chú ý thời gian sử dụng ban đêm
Cấm hoàn toàn thường ít hiệu quả hơn là cùng con thiết lập giới hạn.
Giữ nhịp sinh hoạt
- Giờ ngủ ổn định
- Bữa ăn chung khi có thể
- Vận động và ra ngoài
- Giới hạn màn hình buổi tối
- Cấu trúc có tác dụng bảo vệ
Giấc ngủ đủ là một trong những yếu tố bảo vệ mạnh nhất ở tuổi này.
Về áp lực học tập
- Là nguồn căng thẳng lớn với nhiều trẻ
- Bàn lại kỳ vọng khi con đang khó khăn
- Sức khoẻ quan trọng hơn điểm số
- Nói rõ điều đó với con
- Phối hợp với nhà trường
Nghe cha mẹ nói rằng sức khoẻ quan trọng hơn điểm số có thể gỡ được một gánh nặng lớn.
Cha mẹ cũng cần hỗ trợ
- Lo lắng cho con rất nặng nề
- Dễ tự trách
- Chia sẻ với người bạn đời hoặc người tin cậy
- Tìm tư vấn nếu thấy quá tải
- Cha mẹ ổn định giúp con ổn định hơn
Một cha mẹ đang kiệt sức khó có thể là chỗ dựa vững cho con.
Về cảm giác tội lỗi của cha mẹ
- Gần như cha mẹ nào cũng tự hỏi mình đã làm gì sai
- Bệnh tâm thần có nhiều yếu tố
- Không phải do một cách nuôi dạy
- Tự trách lấy đi năng lượng cần cho việc hỗ trợ
- Chia sẻ cảm giác này với ai đó
Điều con cần bây giờ là sự có mặt của cha mẹ chứ không phải sự ân hận.
Cách nghĩ thực tế
- So sánh với chính con trước đây chứ không với trẻ khác
- Cáu gắt ở tuổi vị thành niên thường là biểu hiện của trầm cảm
- Hành vi tự làm đau luôn cần được đánh giá chuyên môn
- Không lừa con khi đưa đi khám
- Cha mẹ ổn định giúp con ổn định hơn
Nội dung này mang tính thông tin chung; trong tình huống khẩn cấp hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt vấn đề tâm thần với thay đổi tuổi mới lớn?
Điểm quan trọng là mức độ thay đổi so với chính đứa trẻ trước đó, thời gian kéo dài, và mức ảnh hưởng tới học tập, quan hệ và sinh hoạt.
Con không chịu nói chuyện thì làm sao?
Giữ cánh cửa mở, chọn lúc ít áp lực như khi đi cùng xe hoặc làm việc gì đó chung, và cho con biết mình sẵn sàng nghe bất cứ lúc nào.
Phát hiện con tự làm đau bản thân thì phải làm gì?
Giữ bình tĩnh, không quát mắng, cho con biết mình quan tâm, và đưa con tới chuyên khoa sớm. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá chứ không phải chuyện gây chú ý.
Có nên nói với nhà trường không?
Thường nên, ở mức đủ để nhà trường hỗ trợ. Bàn trước với con về việc nói gì với ai để con không thấy bị phản bội.