Không có tình huống nào trong sức khoẻ tâm thần gây bất lực cho gia đình bằng tình huống này.
Vì sao người bệnh từ chối
- Không cho rằng mình có bệnh
- Sợ bị kỳ thị
- Sợ bị nhập viện hoặc mất tự do
- Từng có trải nghiệm y tế không tốt
- Hoang tưởng liên quan tới chính việc điều trị
Mỗi lý do đòi hỏi một cách tiếp cận khác nhau nên cần hiểu lý do trước.
Thiếu nhận thức về bệnh
- Là một triệu chứng chứ không phải thái độ
- Não không nhận ra sự thay đổi của chính mình
- Tranh luận không giải quyết được
- Cần cách tiếp cận khác
- Hiểu điều này giúp gia đình bớt tức giận
Người bệnh không cố tình phủ nhận mà thật sự không nhận thấy điều người khác thấy.
Điều nên tránh
- Tranh cãi về việc có bệnh hay không
- Dùng từ tâm thần ngay từ đầu
- Đe doạ hoặc ra tối hậu thư
- Nói trước mặt nhiều người
- Bàn khi người bệnh đang kích động
Mỗi lần tranh cãi thất bại lại làm việc thuyết phục lần sau khó hơn.
Bắt đầu từ điều họ thấy khó chịu
- Mất ngủ
- Căng thẳng
- Không tập trung được
- Mệt mỏi
- Đề nghị đi khám vì những điều đó
Không cần thống nhất về chẩn đoán để cùng đồng ý rằng mất ngủ cần được giải quyết.
Giữ lòng tin là ưu tiên
- Quan hệ tốt là điều kiện để thuyết phục về sau
- Lắng nghe mà không phán xét
- Công nhận cảm xúc của họ
- Không nói dối để đưa đi khám
- Mất lòng tin thì rất khó lấy lại
Lừa người bệnh tới bệnh viện có thể thành công một lần và thất bại mãi mãi.
Công nhận mà không xác nhận
- Không tranh cãi nội dung hoang tưởng
- Cũng không giả vờ đồng ý
- Công nhận rằng họ đang thấy sợ hoặc khổ
- Tập trung vào cảm xúc chứ không vào nội dung
- Đây là kỹ thuật được khuyến nghị
Có thể nói mình tin họ đang rất lo sợ mà không cần nói mình tin điều họ kể.
Chọn thời điểm
- Khi người bệnh tương đối bình tĩnh
- Riêng tư, không có người ngoài
- Không phải lúc vừa xảy ra xung đột
- Có đủ thời gian để nói
- Một người nói thay vì cả nhà cùng vây
Cả nhà cùng vây quanh để thuyết phục thường gây phản tác dụng.
Đưa ra lựa chọn
- Cho họ quyền chọn bác sĩ hoặc cơ sở
- Chọn thời điểm đi khám
- Chọn ai đi cùng
- Cảm giác kiểm soát làm giảm kháng cự
- Quyền tự quyết là điều quan trọng với họ
Cho lựa chọn nhỏ giúp người bệnh thấy mình không bị tước quyền quyết định.
Gia đình tự tìm tư vấn trước
- Nhiều nơi tư vấn cho người nhà
- Ngay cả khi người bệnh chưa tới
- Học cách tiếp cận phù hợp
- Chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp
- Là bước rất nên làm
Gia đình đi tư vấn trước thường tìm được cách tiếp cận hiệu quả hơn nhiều.
Kiên nhẫn theo thời gian
- Có thể mất nhiều lần đề nghị
- Không bỏ cuộc sau một lần từ chối
- Giữ liên lạc đều đặn
- Đề nghị lại khi có cơ hội
- Nhiều người cuối cùng đồng ý
Người từ chối hôm nay có thể đồng ý sau một sự kiện nào đó vài tháng sau.
Khi nào cần can thiệp ngay
- Có ý nghĩ hoặc hành vi làm hại bản thân
- Nguy cơ với người khác
- Không ăn uống nhiều ngày
- Không tự chăm sóc ở mức nguy hiểm
- Đưa tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu
Trong tình huống này, sự an toàn được ưu tiên hơn sự đồng thuận tại chỗ.
Chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp
- Biết trước cơ sở nào tiếp nhận
- Lưu số liên hệ cần thiết
- Chuẩn bị sẵn giấy tờ và thông tin bệnh
- Biết ai có thể hỗ trợ
- Bàn trước với các thành viên trong nhà
Chuẩn bị trước giúp xử lý nhanh khi tình huống thật sự xảy ra.
Chăm sóc chính mình
- Người nhà dễ kiệt sức
- Chia sẻ trách nhiệm giữa các thành viên
- Giữ các hoạt động riêng của mình
- Tìm nhóm hỗ trợ cho người nhà
- Không thể chăm người khác khi mình cạn kiệt
Sức chịu đựng của gia đình là nguồn lực hữu hạn cần được bảo vệ.
Đặt ranh giới
- Có thể yêu thương mà vẫn có giới hạn
- Nói rõ hành vi nào không chấp nhận được
- Bảo vệ trẻ em trong nhà
- Không tự gánh mọi thứ một mình
- Ranh giới không phải là bỏ rơi
Đặt ranh giới rõ ràng giúp mối quan hệ bền hơn chứ không làm nó xấu đi.
Cách nghĩ thực tế
- Thiếu nhận thức về bệnh là triệu chứng chứ không phải cố chấp
- Bắt đầu từ điều người bệnh thấy khó chịu
- Giữ lòng tin quan trọng hơn thắng tranh luận
- Gia đình nên tự tìm tư vấn trước
- Trong tình huống nguy hiểm thì an toàn được ưu tiên
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy liên hệ cơ sở chuyên khoa để được tư vấn cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người bệnh không chịu đi khám?
Thường vì thiếu nhận thức về bệnh, đây là một triệu chứng chứ không phải cố chấp. Cũng có thể vì sợ kỳ thị, sợ bị nhập viện, hoặc từng có trải nghiệm y tế không tốt.
Có nên ép buộc không?
Ép buộc thường làm mất lòng tin và khiến người bệnh tránh xa hơn. Trừ tình huống nguy hiểm, nên kiên trì thuyết phục và giữ mối quan hệ.
Khi nào bắt buộc phải can thiệp?
Khi có nguy cơ với bản thân hoặc người khác, khi không tự chăm sóc được ở mức nguy hiểm, hoặc khi có dấu hiệu cấp cứu y tế. Khi đó cần đưa tới cơ sở y tế ngay.
Gia đình có thể tự tìm tư vấn không?
Có, và rất nên. Nhiều cơ sở tư vấn cho người nhà ngay cả khi người bệnh chưa tới khám, giúp gia đình biết cách tiếp cận phù hợp.