Người ta hay cười về những nỗi sợ này cho tới khi thấy chúng khiến ai đó bỏ một đợt điều trị cần thiết.
Đặc điểm chung
- Nỗi sợ mạnh với một đối tượng hoặc tình huống cụ thể
- Vượt quá mức nguy hiểm thực tế
- Xuất hiện gần như ngay khi tiếp xúc
- Dẫn tới né tránh hoặc chịu đựng trong đau khổ
- Kéo dài và gây ảnh hưởng
Người mắc thường biết rõ nỗi sợ của mình là quá mức nhưng điều đó không giúp gì.
Các dạng thường gặp
- Sợ độ cao
- Sợ động vật hoặc côn trùng
- Sợ kim tiêm và máu
- Sợ không gian kín
- Sợ đi máy bay
- Sợ nôn hoặc sợ nghẹn
Danh sách này rất dài vì gần như bất cứ thứ gì cũng có thể trở thành đối tượng.
Sợ kim tiêm và máu
- Khác các dạng khác ở phản ứng cơ thể
- Có thể gây tụt huyết áp và ngất
- Dẫn tới tránh tiêm chủng và xét nghiệm
- Có thể ảnh hưởng tới điều trị bệnh khác
- Có kỹ thuật riêng để xử lý
Đây là dạng duy nhất mà phản ứng chính là tụt huyết áp chứ không phải tăng.
Nói với nhân viên y tế
- Báo trước khi lấy máu hoặc tiêm
- Xin nằm thay vì ngồi
- Không nhìn vào chỗ tiêm
- Xin người có kinh nghiệm thực hiện
- Đây là điều nhân viên y tế hiểu và hỗ trợ được
Được nằm xuống trước khi tiêm giải quyết được phần lớn nguy cơ ngất.
Sợ không gian kín
- Thang máy, phòng nhỏ, máy chụp cộng hưởng từ
- Có thể cản trở việc chẩn đoán y tế
- Nói với kỹ thuật viên trước khi chụp
- Có máy mở hơn ở một số nơi
- Bác sĩ có thể có phương án hỗ trợ
Nhiều người bỏ lỡ một chẩn đoán quan trọng chỉ vì không nói ra nỗi sợ này.
Sợ đi máy bay
- Ảnh hưởng tới công việc và gia đình
- Thường kết hợp sợ độ cao và sợ không gian kín
- Có các chương trình hỗ trợ chuyên biệt
- Điều trị bằng tiếp cận dần có hiệu quả
- Không nên dùng rượu để đối phó
Dùng rượu để bay là cách đối phó phổ biến nhưng làm vấn đề nặng hơn về lâu dài.
Vai trò của né tránh
- Né tránh làm dịu ngay lập tức
- Nhưng dạy cho não rằng nguy hiểm là thật
- Nỗi sợ được củng cố mỗi lần tránh
- Phạm vi tránh mở rộng dần
- Đây là cơ chế trung tâm cần cắt
Mỗi lần thoát khỏi tình huống là một lần khẳng định rằng thoát ra là cần thiết.
Vì sao nỗi sợ không tự hết
- Người bệnh không bao giờ ở lại đủ lâu để thấy mình ổn
- Không có cơ hội học lại
- Trí nhớ về nỗi sợ được giữ nguyên
- Thời gian một mình không chữa được
- Cần trải nghiệm mới để thay đổi
Điều cần thiết không phải thời gian mà là một trải nghiệm khác với dự đoán.
Liệu pháp tiếp cận dần
- Xây dựng thang các tình huống từ dễ tới khó
- Bắt đầu từ bước dễ nhất
- Ở lại tới khi lo âu giảm rõ
- Lặp lại nhiều lần trước khi lên bước sau
- Có nhà trị liệu hướng dẫn hiệu quả hơn
Đây là một trong những can thiệp tâm lý có bằng chứng mạnh nhất.
Vì sao nó hiệu quả
- Người bệnh trải nghiệm rằng điều mình sợ không xảy ra
- Lo âu tự giảm nếu ở lại đủ lâu
- Não học được thông tin mới
- Lặp lại củng cố trải nghiệm đó
- Kết quả thường bền
Chứng kiến chính mình vượt qua được có sức thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Thời gian điều trị
- Thường ngắn hơn nhiều rối loạn khác
- Một số trường hợp cải thiện sau ít buổi
- Tuỳ mức độ và số lượng đối tượng sợ
- Bài tập giữa các buổi rất quan trọng
- Kết quả thường rõ ràng
Với nhiều người, đây là vấn đề chịu đựng hai chục năm mà giải quyết trong vài tháng.
Nỗi sợ ở trẻ em
- Nhiều nỗi sợ là bình thường theo lứa tuổi
- Sợ bóng tối, sợ người lạ, sợ chó
- Phần lớn tự qua
- Cần đánh giá khi kéo dài và cản trở sinh hoạt
- Không chế giễu nỗi sợ của trẻ
Chế giễu làm trẻ giấu nỗi sợ chứ không làm nó biến mất.
Cách hỗ trợ trẻ
- Công nhận cảm xúc của trẻ
- Không ép tiếp xúc đột ngột
- Cũng không tránh hoàn toàn giúp trẻ
- Đi từng bước nhỏ cùng trẻ
- Khen ngợi nỗ lực chứ không chỉ kết quả
Cha mẹ tránh giúp trẻ mọi tình huống sợ hãi vô tình củng cố nỗi sợ đó.
Khi nào cần đi khám
- Khi nỗi sợ khiến bỏ lỡ điều trị y tế
- Khi ảnh hưởng tới công việc
- Khi hạn chế đi lại hoặc sinh hoạt
- Khi dùng rượu hoặc thuốc để đối phó
- Khi kèm lo âu hoặc trầm cảm khác
Điều đáng hỏi là nỗi sợ này đang lấy đi của mình những gì.
Cách nghĩ thực tế
- Người mắc thường biết nỗi sợ là quá mức nhưng không dừng được
- Sợ kim tiêm có thể gây ngất và cần cách xử lý riêng
- Nói với nhân viên y tế về nỗi sợ để được hỗ trợ
- Né tránh củng cố nỗi sợ thay vì làm nó nhẹ đi
- Đây là nhóm đáp ứng điều trị tốt nhất
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy tìm hỗ trợ chuyên môn khi nỗi sợ cản trở cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
Ám ảnh sợ chuyên biệt là gì?
Là nỗi sợ mạnh và dai dẳng với một đối tượng hoặc tình huống cụ thể, vượt quá mức nguy hiểm thực tế và dẫn tới né tránh.
Sợ kim tiêm có thật sự là vấn đề y tế không?
Có thể là vấn đề nghiêm trọng khi nó khiến người ta tránh tiêm chủng, xét nghiệm hoặc điều trị cần thiết. Hãy nói với nhân viên y tế vì có cách hỗ trợ.
Điều trị ám ảnh sợ có khó không?
Đây là nhóm đáp ứng điều trị tốt nhất. Liệu pháp tiếp cận dần thường cho kết quả rõ trong thời gian tương đối ngắn.
Trẻ em sợ nhiều thứ có phải bệnh không?
Nhiều nỗi sợ ở trẻ là bình thường theo lứa tuổi và tự qua. Chỉ khi kéo dài, quá mức và cản trở sinh hoạt thì mới cần được đánh giá.