Chẩn đoán này không định nghĩa cuộc đời một người — nó chỉ thêm vào đó một số việc cần quản lý.
Nền tảng của sự ổn định
- Dùng thuốc đều theo chỉ định
- Giữ nhịp sinh hoạt ổn định
- Bảo vệ giấc ngủ
- Theo dõi dấu hiệu sớm
- Có hỗ trợ từ người thân và chuyên môn
Năm yếu tố này chiếm phần lớn kết quả lâu dài.
Vì sao nhịp sinh hoạt quan trọng
- Khí sắc nhạy cảm với thay đổi nhịp sinh học
- Giờ ngủ thất thường là yếu tố kích hoạt
- Đi công tác lệch múi giờ cần chuẩn bị
- Làm ca đêm là thách thức lớn
- Nhịp đều đặn là biện pháp phòng ngừa thật sự
Với bệnh này, giữ giờ giấc đều đặn có giá trị ngang với một biện pháp điều trị.
Bảo vệ giấc ngủ
- Giờ đi ngủ và thức dậy cố định
- Kể cả cuối tuần
- Hạn chế caffeine buổi chiều
- Giảm ánh sáng mạnh buổi tối
- Báo bác sĩ ngay khi mất ngủ nhiều đêm
Mất ngủ vài đêm liên tiếp là tín hiệu cần liên hệ bác sĩ chứ không chờ xem.
Theo dõi khí sắc
- Chấm mức khí sắc mỗi ngày
- Ghi kèm số giờ ngủ
- Ghi sự kiện đáng chú ý
- Nhìn lại theo tuần và tháng
- Mang cho bác sĩ xem khi tái khám
Biểu đồ khí sắc theo thời gian là công cụ rất giá trị cho cả người bệnh và bác sĩ.
Xây kế hoạch phòng đợt
- Viết khi đang ổn định
- Ghi dấu hiệu sớm của riêng mình
- Ghi việc cần làm khi thấy dấu hiệu
- Ghi số liên hệ bác sĩ
- Chia sẻ với người thân tin cậy
Kế hoạch viết lúc khoẻ là món quà cho chính mình lúc khó.
Dấu hiệu sớm cần theo dõi
- Thay đổi giấc ngủ
- Thay đổi mức năng lượng
- Nói nhanh hơn hoặc nhiều hơn
- Chi tiêu bất thường
- Rút lui hoặc ngược lại là giao tiếp quá nhiều
Mẫu hình dấu hiệu sớm khá ổn định giữa các đợt ở cùng một người.
Quản lý căng thẳng
- Nhận diện nguồn căng thẳng chính
- Đặt ranh giới trong công việc
- Tránh dồn quá nhiều việc lớn cùng lúc
- Chuẩn bị trước cho các sự kiện lớn
- Căng thẳng là yếu tố kích hoạt đợt
Các sự kiện lớn trong đời là giai đoạn cần tăng theo dõi chứ không phải lúc lơ là.
Về công việc
- Nhiều người làm việc bình thường
- Công việc có lịch ổn định phù hợp hơn
- Làm ca đêm là thách thức
- Cân nhắc khi công việc đòi hỏi đi lại nhiều múi giờ
- Xin điều chỉnh cụ thể nếu cần
Lịch làm việc ổn định có giá trị lớn hơn nhiều người nghĩ với bệnh này.
Nói hay không nói ở nơi làm việc
- Là quyết định cá nhân
- Có thể chỉ xin điều chỉnh mà không kể chi tiết
- Cân nhắc môi trường làm việc
- Tìm hiểu quy định và quyền lợi
- Không bắt buộc kể chẩn đoán
Xin một lịch làm việc ổn định không đòi hỏi phải kể lý do y tế chi tiết.
Về các mối quan hệ
- Người thân cần hiểu về bệnh
- Thoả thuận trước về cách hỗ trợ
- Sửa chữa quan hệ sau các đợt cần thời gian
- Tư vấn gia đình có thể hữu ích
- Hành vi trong đợt là của bệnh chứ không phải con người
Người thân cũng cần được hỗ trợ và thông tin chứ không chỉ người bệnh.
Về rượu và chất kích thích
- Làm mất ổn định khí sắc
- Tương tác với thuốc
- Làm tăng nguy cơ đợt mới
- Là yếu tố thường gặp khiến điều trị thất bại
- Nói với bác sĩ nếu khó giảm
Đây là một trong những yếu tố thay đổi được có tác động lớn nhất.
Vận động và sức khoẻ thể chất
- Vận động đều đặn hỗ trợ khí sắc
- Một số thuốc ảnh hưởng chuyển hoá nên cần chú ý
- Theo dõi cân nặng, đường huyết và mỡ máu
- Sức khoẻ thể chất và tâm thần gắn với nhau
- Khám sức khoẻ tổng quát định kỳ
Người mắc bệnh tâm thần nặng thường bị bỏ sót chăm sóc sức khoẻ thể chất.
Tìm cộng đồng hỗ trợ
- Nhóm người cùng hoàn cảnh
- Hiểu nhau theo cách người ngoài khó hiểu
- Chia sẻ kinh nghiệm quản lý thực tế
- Giảm cảm giác cô đơn
- Hỏi cơ sở điều trị về nhóm sẵn có
Gặp người đã sống ổn định nhiều năm với bệnh này thay đổi cách nhìn của nhiều người.
Khi đợt mới xảy ra
- Không coi là thất bại
- Là đặc điểm của bệnh
- Kích hoạt kế hoạch đã chuẩn bị
- Liên hệ bác sĩ sớm
- Đã ổn định được một lần thì ổn định được lần nữa
Mỗi đợt cũng là dịp học thêm về mẫu hình của chính mình.
Cách nghĩ thực tế
- Nhịp sinh hoạt đều đặn có giá trị ngang một biện pháp điều trị
- Mất ngủ vài đêm là tín hiệu cần liên hệ bác sĩ
- Viết kế hoạch phòng đợt khi đang ổn định
- Lịch làm việc ổn định quan trọng hơn nhiều người nghĩ
- Một đợt mới không phải là thất bại
Nội dung này mang tính thông tin chung; kế hoạch cụ thể nên xây cùng bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Người mắc bệnh này có làm việc bình thường được không?
Rất nhiều người làm việc, học tập và có gia đình bình thường khi được điều trị ổn định. Một số công việc có lịch thất thường cần cân nhắc kỹ hơn.
Vì sao giấc ngủ lại quan trọng đặc biệt?
Vì thiếu ngủ vừa là dấu hiệu sớm của đợt hưng vừa là yếu tố kích hoạt nó. Giữ giấc ngủ ổn định là một trong những biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất.
Kế hoạch phòng đợt gồm những gì?
Danh sách dấu hiệu sớm của mình, các việc cần làm khi thấy dấu hiệu, số liên hệ bác sĩ, người cần báo, và các thoả thuận đã có với gia đình.
Có nên nói với nơi làm việc không?
Tuỳ hoàn cảnh và mức cần thiết. Có thể chỉ xin điều chỉnh cụ thể như lịch ổn định mà không kể chi tiết chẩn đoán.